ប្រទេសវៀតណាមកំពុងបង្កើនការវិនិយោគលើវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងនវានុវត្តន៍ ស្របតាមសេចក្តីសម្រេចលេខ 57-NQ/TW ចុះថ្ងៃទី ២២ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ២០២៤ របស់ការិយាល័យនយោបាយ។ នេះត្រូវបានអមដោយការទទួលខុសត្រូវរបស់អង្គការ និងបុគ្គល ធានានូវភាពសុចរិតខាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងក្រមសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យា។ នៅថ្ងៃទី ២៥ ខែឧសភា ក្រសួងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាបានចេញសេចក្តីសម្រេចលេខ 2557/QD-BKHCN ការណែនាំស្តីពីសុចរិតភាពខាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងក្រមសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យា។
កសាងវប្បធម៌នៃសុចរិតភាពខាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងក្រមសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ
គោលការណ៍ណែនាំទាំងនេះគឺផ្អែកលើច្បាប់ស្តីពីវិទ្យាសាស្ត្រ បច្ចេកវិទ្យា និងនវានុវត្តន៍ឆ្នាំ២០២៥ និងក្រឹត្យលេខ ២៦២/២០២៥/ND-CP ខណៈពេលផ្អែកលើបទពិសោធន៍របស់ប្រទេស OECD មួយចំនួន អឺរ៉ុប សិង្ហបុរី និងចិន។
គោលការណ៍ណែនាំទាំងនេះបម្រើជាឯកសារក្របខ័ណ្ឌ រួមបញ្ចូលគោលការណ៍ជាមូលដ្ឋាន និងគោលការណ៍ណែនាំ ដើម្បីផ្តល់មូលដ្ឋានសម្រាប់ភ្នាក់ងារផ្តល់មូលនិធិសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យា និងសម្រាប់អង្គការវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា ដើម្បីធ្វើឲ្យគោលការណ៍ទាំងនេះក្លាយជាច្បាប់ផ្ទៃក្នុង និងអនុវត្តវានៅក្នុងអង្គការរៀងៗខ្លួន។ នេះរួមចំណែកដល់ការការពារតម្លៃនៃចំណេះដឹង គុណភាពនៃការស្រាវជ្រាវ ការកសាងវប្បធម៌នៃភាពស្មោះត្រង់ខាងវិទ្យាសាស្ត្រ និងក្រមសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈ ការទទួលខុសត្រូវសង្គម និងនិរន្តរភាពក្នុងការស្រាវជ្រាវ។
នៅក្នុងគោលការណ៍ណែនាំ គោលគំនិតនៃ "ភាពស្មោះត្រង់ខាងវិទ្យាសាស្ត្រ" ត្រូវបានកំណត់ថាជាតម្រូវការសម្រាប់ភាពស្មោះត្រង់ ភាពស្មោះត្រង់ ការទទួលខុសត្រូវ ភាពយុត្តិធម៌ និងតម្លាភាពក្នុងសកម្មភាពស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងអភិវឌ្ឍន៍បច្ចេកវិទ្យារបស់បុគ្គលចូលរួមក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យា។
ក្រមសីលធម៌វិជ្ជាជីវៈក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យាត្រូវបានកំណត់ថាជាសំណុំនៃគោលការណ៍ និងស្តង់ដារទាក់ទងនឹងភាពស្មោះត្រង់ តម្លាភាព ភាពយុត្តិធម៌ ភាពមិនលំអៀង និងការគោរពចំពោះមនុស្ស និងសង្គម អ្នកស្រាវជ្រាវត្រូវតែប្រកាន់ខ្ជាប់នៅក្នុងដំណើរការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ និងការអភិវឌ្ឍបច្ចេកវិទ្យា។
ជាពិសេស គោលការណ៍ណែនាំទាំងនេះផ្តល់នូវនិយមន័យលម្អិតអំពីអំពើលួចចម្លង។ អំពើលួចចម្លងគឺជាទង្វើនៃការប្រើប្រាស់គំនិត ទិន្នន័យ លទ្ធផល ផលិតផលបញ្ញា ឬការចម្លងខ្លឹមសារ អត្ថបទ ឬរូបភាពពីស្នាដៃត្រូវបានការពារដោយសិទ្ធិកម្មសិទ្ធិបញ្ញារបស់អ្នកដទៃ ឬខ្លួនឯងដោយមិនដកស្រង់ ឬទទួលស្គាល់ប្រភពដោយស្មោះត្រង់ និងពេញលេញ។ ការប្រើប្រាស់ ឬបោះពុម្ពផ្សាយផលិតផលដែលបង្កើតឡើងដោយបុគ្គលដែលត្រូវបានជួល ឬតែងតាំងក្រោមឈ្មោះរបស់ខ្លួនឯង។
បន្ថែមពីលើអំពើលួចចម្លង ឯកសារនេះក៏កំណត់យ៉ាងច្បាស់អំពីទង្វើនៃ "ការក្លែងបន្លំទិន្នន័យ" និង "ការបំភាន់លក្ខណៈនៃការស្រាវជ្រាវ"។
នៅក្នុងបរិបទនេះ អំពើក្លែងបន្លំទិន្នន័យ/លទ្ធផលស្រាវជ្រាវសំដៅទៅលើការបង្កើតទិន្នន័យ ឬលទ្ធផលស្រាវជ្រាវដែលក្លែងបន្លំ បន្ទាប់មកត្រូវបានកត់ត្រា រាយការណ៍ ឬបោះពុម្ពផ្សាយជាទិន្នន័យពិតប្រាកដ។ ការក្លែងបន្លំទិន្នន័យគឺជាទង្វើនៃការជ្រៀតជ្រែក ការកែប្រែ ការលុបចោល ឬដំណើរការទិន្នន័យតាម
របៀបបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយលក្ខណៈនៃការស្រាវជ្រាវ
គោលការណ៍ណែនាំទាំងនេះមិនត្រឹមតែដោះស្រាយការរំលោភបំពានដែលទាក់ទងដោយផ្ទាល់ទៅនឹងទិន្នន័យ និងការបោះពុម្ពផ្សាយវិទ្យាសាស្ត្រប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងរាយបញ្ជីការរំលោភបំពានសីលធម៌ជាច្រើនដូចជា ការលាក់បាំងហានិភ័យធ្ងន់ធ្ងរ ការចែកចាយព័ត៌មានមិនពិត ការបង្ហាញទិន្នន័យរសើប។ ការប្រើប្រាស់មូលនិធិស្រាវជ្រាវ និងឧបករណ៍សម្រាប់គោលបំណងផ្ទាល់ខ្លួន ការខកខានមិនបានបង្ហាញអំពីជម្លោះផលប្រយោជន៍ និងការធ្វើការស្រាវជ្រាវដែលរំលោភលើសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងភាពឯកជនរបស់បុគ្គល ឬសហគមន៍។
ជាពិសេស ឯកសារនេះសង្កត់ធ្ងន់ថា ការបង្កើតទិន្នន័យ ការលួចចម្លង ការលាក់បាំងជម្លោះផលប្រយោជន៍ ឬការបង្ខូចទ្រង់ទ្រាយលក្ខណៈនៃការស្រាវជ្រាវ គឺជាការរំលោភបំពានយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើសុចរិតភាពវិទ្យាសាស្ត្រ។
បទប្បញ្ញត្តិជាក់លាក់ស្តីពីការប្រើប្រាស់ AI ក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ
ចំណុចថ្មីគួរឱ្យកត់សម្គាល់បំផុតមួយនៅក្នុងគោលការណ៍ណែនាំគឺថា ជាលើកដំបូង ប្រទេសវៀតណាមបានដាក់ចេញនូវបទប្បញ្ញត្តិជាក់លាក់ស្តីពីការប្រើប្រាស់បញ្ញាសិប្បនិម្មិត (AI) ក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ។
មាត្រា ១៦ ចែងយ៉ាងច្បាស់ថា AI មិនត្រូវប្រើដើម្បីបង្កើតទិន្នន័យក្លែងក្លាយ រូបភាពក្លែងក្លាយ ឬឯកសារយោងប្រឌិតឡើយ។ ហើយសម្ភារៈដែលបង្កើតដោយ AI ប៉ុន្តែមិនទាន់បានផ្ទៀងផ្ទាត់មិនត្រូវប្រើជាឯកសារយោងវិទ្យាសាស្ត្រទេ។
លើសពីនេះ អ្នកប្រើប្រាស់ AI ក្នុងការស្រាវជ្រាវត្រូវតែបង្ហាញជាសាធារណៈនូវឈ្មោះឧបករណ៍ កំណែ និងវិសាលភាពនៃការប្រើប្រាស់ AI ក្នុងដំណើរការស្រាវជ្រាវ។ និងបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់អំពីខ្លឹមសារដែលត្រូវបានបង្កើតទាំងស្រុងដោយ AI។ គោលការណ៍ណែនាំឱ្យទិន្នន័យសម្ងាត់ ឬមិនទាន់បានបោះពុម្ពផ្សាយជាសាធារណៈគឺមិនត្រូវបានផ្ទុកឡើងទៅកាន់វេទិកា AI ខុសបទប្បញ្ញត្តិច្បាប់នោះទេ។
ជាពិសេស គោលការណ៍ណែនាំនេះសង្កត់ធ្ងន់ថា AI គួរតែត្រូវបានចាត់ទុកថាជាឧបករណ៍គាំទ្រតែប៉ុណ្ណោះ ហើយអ្នកប្រើប្រាស់ទទួលខុសត្រូវចុងក្រោយចំពោះខ្លឹមសារ ផលិតផល ឬសម្ភារៈទាំងអស់ដែលបង្កើតឡើងដោយ AI។
ដើម្បីទប់ស្កាត់ការរំលោភបំពាន គោលការណ៍ណែនាំនេះតម្រូវឱ្យភ្នាក់ងារ និងអង្គការនានាធ្វើការបណ្តុះបណ្តាលប្រចាំឆ្នាំលើភាពសុចរិតខាងវិទ្យាសាស្ត្រ តម្រូវឱ្យបុគ្គលចុះហត្ថលេខាលើការប្តេជ្ញាចិត្តចំពោះការអនុលោមតាម បង្គាប់ឱ្យរក្សាទុកទិន្នន័យដើម និងកំណត់ហេតុស្រាវជ្រាវ និងធ្វើការពិនិត្យឡើងវិញអំពីការលួចចម្លងមុនពេលដាក់ស្នើរបាយការណ៍ ឯកសារវិទ្យាសាស្ត្រ ឬឯកសារទទួលយក។
អង្គការនានាក៏ត្រូវតែបង្កើតយន្តការពិនិត្យផ្ទៃក្នុងទាក់ទងនឹងទិន្នន័យ ការនិពន្ធ ការដកស្រង់ ការយល់ព្រមស្រាវជ្រាវ សុវត្ថិភាពទិន្នន័យ និងការរក្សាកំណត់ត្រាស្រាវជ្រាវ។
សម្រាប់បុគ្គលដែលចូលរួមក្នុងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រ ឯកសារនេះតម្រូវឱ្យពួកគេបង្កើត ថែរក្សា និងផ្តល់កំណត់ត្រាស្រាវជ្រាវ ទិន្នន័យដើម និងកំណត់ហេតុស្រាវជ្រាវដោយស្មោះត្រង់ និងបង្ហាញពីជម្លោះផលប្រយោជន៍ ប្រភពហិរញ្ញប្បទាន និងការប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ AI ក្នុងការស្រាវជ្រាវ។
គោលការណ៍ណែនាំនេះក៏ផ្តល់នូវដំណើរការលម្អិតសម្រាប់ដោះស្រាយការរំលោភបំពានផងដែរ។ នៅពេលដែលព័ត៌មានអំពីការរំលោភបំពានដែលសង្ស័យត្រូវបានទទួល ទីភ្នាក់ងារផ្តល់មូលនិធិ ឬអង្គការវិទ្យាសាស្ត្រ និងបច្ចេកវិទ្យាត្រូវតែធ្វើការផ្ទៀងផ្ទាត់បឋម បង្កើតក្រុមប្រឹក្សាយោបល់ឯករាជ្យមួយដើម្បីធ្វើការជាមួយភាគីពាក់ព័ន្ធ និងធ្វើការសន្និដ្ឋាន។
ដំណើរការផ្ទៀងផ្ទាត់ត្រូវតែធានានូវការសម្ងាត់ ការពារអ្នកផ្តល់ព័ត៌មាន និងធានាសិទ្ធិក្នុងការពន្យល់ និងប្តឹងឧទ្ធរណ៍របស់បុគ្គលដែលត្រូវបានចោទប្រកាន់ពីបទរំលោភបំពាន។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នានេះ បុគ្គលដែលសង្ស័យពីបទរំលោភបំពានមិនគួរត្រូវបានចាត់ទុកថាជាអ្នករំលោភបំពានទេ លុះត្រាតែមានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ និងការសន្និដ្ឋានជាផ្លូវការ។
យោងតាមបទប្បញ្ញត្តិ អាស្រ័យលើលក្ខណៈ និងភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការរំលោភបំពាន បុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តបទល្មើសអាចត្រូវបានស្តីបន្ទោស រិះគន់ ឬព្រមាន៕
អត្ថបទ៖ ហ្វាង វឹន
ប្រែសម្រួល៖ សឺន ហេង
